Erwin Schrödinger en de paradox van het leven. - Natuurkunde, het ene bewustzijn en oosterse filosofie. #999121

Er zit een kat opgesloten in een doos. Naast hem staat een apparaat dat gif kan vrijgeven als een radioactief atoom vervalt. Zolang de doos verzegeld blijft, kan het atoom volgens een extreme interpretatie van de kwantumwetten zich in een superpositie van toestanden bevinden: vervallen en niet-vervallen. De kat zou dan, in een paradoxale en ondraaglijke zin, tegelijkertijd levend en dood zijn.
Er zijn maar weinig gedachte-experimenten die zo'n krachtige indruk hebben achtergelaten als dit beeld. Het is terechtgekomen in handboeken, films en alledaagse gesprekken; het is een metafoor geworden voor onzekerheid, dubbelzinnigheid en zelfs voor levens die in afwachting van een keuze in de lucht hangen. Maar de kat van Schrödinger werd niet bedacht om aan te tonen dat de wereld absurd is, noch om te suggereren dat het menselijk bewustzijn op magische wijze de werkelijkheid creëert door ernaar te kijken. Het werd in 1935 bedacht als een provocatie: een manier om te laten zien hoe moeilijk het was om de vreemde regels van de atomaire wereld zonder meer over te brengen naar de wereld van de levende wezens.
Achter die doos schuilt niet alleen een natuurkundig raadsel. Er schuilt een eeuwenoude en radicale vraag: wat is het leven? Erwin Schrödinger, een van de grondleggers van de kwantummechanica, was geen natuurkundige die bereid was deze vraag aan de rand van zijn discipline te laten staan. Zijn nieuwsgierigheid overschreed grenzen die we vandaag de dag geneigd zijn als gescheiden te beschouwen: materie en geest, biologie en natuurkunde, wetenschappelijke kennis en filosofische beschouwing. In zijn beroemde boek ‘Wat is het leven?’, gepubliceerd in 1944, probeerde hij te begrijpen hoe organismen erin slagen hun eigen ge e orde te handhaven in een universum dat ook door wanorde wordt beheerst. Maar Schrödinger was ook een aandachtige lezer van de Indiase filosofie. In de Upanishads en in de „Advaita Vedānta“ vond hij formuleringen van een intuïtie die hem zijn hele leven lang zou bijblijven: de veelheid aan individuele ervaringen is misschien niet het laatste woord over de werkelijkheid. Misschien is wat we „ik“ noemen een lokaal perspectief, een open venster op een grotere totaliteit. Misschien is het bewustzijn geen object onder de objecten.
Het zijn fascinerende, maar delicate ideeën. Wetenschap en oosterse filosofie spreken verschillende talen, stellen verschillende vragen en hanteren verschillende criteria om te onderscheiden wat aannemelijk is van wat waar is. Toch kunnen ze elkaar ontmoeten op een gemeenschappelijk terrein: de erkenning dat de werkelijkheid niet altijd overeenkomt met de eenvoudigste beelden die we ervan construeren.
Dit boek beschrijft Schrödinger als hoofdpersoon van een tijdperk waarin materie niet langer solide, voorspelbaar en volledig gescheiden van de waarnemer leek. Maar de intellectuele horizon die Schrödinger heeft geopend, strekt zich nog verder uit en leidt tot een actueel thema: het bewustzijn, een van de grootste mysteries van de mensheid. De weg die Schrödinger in de kwantumfysica is ingeslagen, strekt zich dus uit tot de metafysica, de oosterse filosofie, de biologie en de neurowetenschappen, tot aan de hypothese van een verenigd bewustzijnsveld,  en onthult daarmee een steeds diepere actualiteit in het hedendaagse debat.