Quantumanalogieën in het denken van Carl Jung. #949685

De werkelijkheid, zoals wij die waarnemen, is slechts een dunne oppervlakte boven een afgrond van onzichtbare structuren. Enerzijds onderzoekt de kwantumfysica – met haar precieze wiskunde en contra-intuïtieve wetten – de verborgen lagen van de materie, waar deeltjes niet langer vaste entiteiten zijn, maar mogelijkheden die veranderen in het moment zelf van de waarneming. Aan de andere kant onderzoekt de analytische psychologie van Carl Gustav Jung de diepten van de psyche en verkent ze symbolen, archetypen en subtiele verbanden die voortkomen uit de geheime dialoog tussen het onbewuste en het bewustzijn. Twee werelden. Twee talen. Twee schijnbaar ver van elkaar verwijderde oevers. De kwantumfysica vertelt ons dat er onder de macroscopische werkelijkheid een veld van onzichtbare mogelijkheden beweegt; Jung herinnert ons eraan dat onder individuele gedachten en emoties collectieve patronen, archetypische wortels en universele schema's werkzaam zijn. In beide gevallen is het oppervlak niet voldoende: we moeten erdoorheen.
Dit boek is geschreven met een duidelijk doel: een brug slaan. Een mentale en conceptuele brug, die de rigoureuze discipline van de wetenschap kan verbinden met de symbolische diepgang van de psychologie, waardoor een ruimte ontstaat waarin deze twee visies met elkaar in dialoog kunnen gaan zonder hun identiteit te verliezen.
Deze convergentie is niet het resultaat van een poging om een parallel te forceren. Ze is veeleer het resultaat van een historische dialoog die al in de jaren veertig van de twintigste eeuw vorm kreeg. Jung voerde lange discussies met Wolfgang Pauli, een van de grondleggers van de kwantummechanica. Pauli, die in 1945 de Nobelprijs ontving, zocht bij Jung psychologische begeleiding om zijn terugkerende dromen tijdens een periode van diepe persoonlijke crisis te begrijpen. Jung vond op zijn beurt in de wiskundige nauwkeurigheid van Pauli een gesprekspartner die zijn meest gewaagde hypothesen op de proef kon stellen. Hun ontmoetingen in Zürich en de brieven die ze tussen 1932 en 1958 uitwisselden, vormden een zeldzaam voorbeeld van een dialoog tussen wetenschap en dieptepsychologie. Veel wetenschapshistorici zien in die briefwisseling een van de eerste serieuze pogingen om de relatie tussen bewustzijn en moderne fysica te onderzoeken.
Jung sprak vaak over synchroniciteit, een fenomeen dat hij beschreef als een betekenisvol toeval dat niet verklaard kon worden door eenvoudige wetten van oorzaak en gevolg. Pauli, die goed bekend was met het onvoorspelbare gedrag van subatomaire deeltjes en deeltjes , beschouwde synchroniciteit als een intuïtie die mogelijk dicht bij een nog onbekend principe van het universum lag. Jung heeft nooit beweerd dat de natuurkunde zijn theorieën moest bevestigen, maar hij stelde wel dat de psyche en materie een gemeenschappelijke structuur delen die de wetenschap nog niet volledig heeft beschreven.
Tegenwoordig hebben enkele theoretische natuurkundigen, zoals Henry Stapp in de Verenigde Staten en Paavo Pylkkänen in Finland, deze vragen opnieuw opgepakt. Zij stellen modellen voor waarin het bewustzijn zich zou kunnen gedragen als een kwantumveld, dat de werkelijkheid kan beïnvloeden op manieren die niet alleen tot neurale activiteit kunnen worden herleid. Deze hypothesen hebben de verdienste dat ze een dialoog heropenen die vele decennia lang was onderbroken. Een dialoog die uitnodigt om bewustzijn niet te beschouwen als een bijproduct van de hersenen, maar als een dieper fenomeen dat zou kunnen voortkomen uit fundamentele wetten van het universum.
In deze verwevenheid tussen dieptepsychologie, theoretische fysica en filosofie van de geest blijft Jung verrassen. Zijn intuïties, die vaak als te gewaagd werden beschouwd voor het wetenschappelijk denken van zijn tijd, vinden vandaag een nieuw leven in de grenzen van het onderzoek.